Ćhoneski ćhib

I aramicko šib si ek semiticko šib taj andakodo si kadi anda i afroasiaticko šibaki familja. Semiticka vorbin karing e 200 miliovi manuša. Bári grupa aramicko sar dejaki-šib vorbin andi Syrien, Irak taj USA, taj sa khetáne aramicka vorbin karing 1 miliovo manuša.

Aramicko vorbinas karing o fojovo Eufrat taj andi Syrien taj Mesopotamien karing o 800-600 –to berša angla o Kr. Ando puráno testamento si tekstura so aramicka, so phenen themeski- aramicka. Pala e islmaosko angleavilimo kerdjilas i aramicko šib sar vorbindi – šib pale taj šute ande bute kontextuses i arabicko.

I aramicko šib adjés ande duje dialektongi - grupa šon, andi östricko taj vesticko. E ostaramicko varietetura si i turabdinska, urmiska taj névi-mandeicko. I maaloula andi Syrien si ek vestarameicko varieteto.

Gin majdur pa i aramicko š ib:

NE

http://www.ne.se/kort/arameiska

Wikipedia

http://sv.wikipedia.org/wiki/Arameiska

Omniglot (engli šicka )

http://www.omniglot.com/writing/aramaic.htm

I albanicko šib vorbin karing e 6 miliovi manuša, anda kadala e dopaš andi Albanijaj. De si báre grupi ande e ávera thema krujo, andi Serbia vorbin albánicka karing e 1,5 miliovi žéne. I albánicko šib si indoeuropaicko šib, de kadi kerel ek korkori krangja andi šibaki grupa, sar i grekicko šib taj i armenicko šib.

Duj báre dialektura si, taj andi standalizálto albánicko šib si anda selduj riga. Gáta kerdine kado po 1970-to berš, de aba ando 1908-to berš kerdjilas i abc-va latinicko (angladado hasninas vi grekicko taj vi arabicko abc-va). E majpure albanicka iskirimata si de khatar o 1400-to berš. Ke hodj i šib ká i indoeuropaicko grupa si, ávri dičol pa eksempel: pa o ginomo: duj ”dy” taj trin ”tre” vadj ”tri”.

Ek tipicko ráj si ande e šiba på Balkano ke hodj i infinitivno, verbaki forma naj. Kadej vi andi albanicko šib. Kana ávri phenen o zurárimo si butivar po penutima- angla o paluno vorbako – kotor.

Gin majdur pa albanicko šib: NE, Wikipedia taj Omniglot (englišicka)

http://www.ne.se/kort/albanska

http://sv.wikipedia.org/wiki/Albanska

http://www.omniglot.com/writing/albanian.htm

Vi šaj šunes taj sitjos albanicka eksempel po webbplaco Albanian World.

http://www.cezarkurti.com/

I latinicko šhib si ek indoeuropaicko šhib, so a oskiskonasa taj a unbriskonasa ká o italisko grupaj khetáne. I latinicko šhib andi Rom taj ando romaicko-birodalmo vorbinas tela o antiko. Tela i vráma so majbut hasninas i latinicko šhib taj i oskisko taj umbrisko xasajlas aba tela o antiko.

I šhib pesko ánav khatar o regiono Latium si so máškáral si andi Itália, karing i Rom. Kana o romaicko – birodalmo bárilo vi i latinicko vorbaki šhib majdur reslas e manušen. 400 pala o Kr i latinicko šhib aba vorbaki šhib sas (taj iskirimaski) kade te les te phenes o intrego akánutno riga ká romanska šhib vorbin. Kana o romaicko – birodalmo xasajlas vi i latinicko šhib parudjilas, taj lokos ketji ke hodj e varietétura ávri kerdjile majbutfélitickone romaickone šhibenge, sar például: francuzucko taj spanicko.

A latinickona iskirimaska- šhiba ande pánže peridon sitjon te šonle: arkaiskicko latin karing 100 angla Kr, klasikicko latin 100 angla Kr – 200 pala Kr., paluni latin karing 200 – 600 pala Kr, maškaruni – latin 600 – 1500 taj névi latin pala 1500. E iskirimaski – šhib cera parudjilas tela i vráma, de khatar o 1500-to berš taj maj ángle kezdinde te hasnin mindig majbut o nationálicko – šhibako iskirimo. De si kecave thana, sar o tudománi taj ando patjamo (religiono) i latinicko trajijas ži po 1800-to berš. Andi katolikicko khangéri i latinicko šhib hasninas taj e miši ži po 1960 – to berš.

I latinicko šhib ostij ek kecavo so phenen ke ášimaske – vorbi ávere majbute indoeuropaickone šhibence. Kecavij például: mater ”dej”, pater ”dad” piscis ”mášo. I latinicko normalt ke hodj but unžulimaske vorbi das ávere šhiben. Ek kecavi névi vorba si i ”dator” so anda i latinicko šhib avel ”data”.

Latinicko šhib šaj ginen ando Švédo pe kakala universitetura: Göteborg, Linköping, Lund, Stockholm, Umeå, Uppsala taj Växjö.

O finicko radiovo YLE sako kurko névimáta sikavel po klasisickona latin šhib. Nuntii Latini.

http://www.yleradio1.fi/nuntii/

Po például Gratis – Ordbok. Se šaj šon perdal latinicko vorba pi švédicko.

http://gratis-ordbok.se/search.php?id=146503&l2=17

Gin majbut pa latinicko például po webbo: NE http://www.ne.se/kort/latin/1097325

Lunds universitet http://www.sol.lu.se/latin/

I ungriko šhib si ek urálicko šhib so ká i finicko-ugricko grupaj anda i urálicko šhib. Karing e 13 miliovi manuša vorbin i ungriko šhib sar dejaki šhib. E majbut žéne anda kadal karing e 10 miliovi ando Ungro bešen, de vi andi Románia, Slovákia taj andi Serbia si but žéne so ungrika vorbin. Ando Švédo karing e 20 000 ungri bešen. I ungriko šhib si vi jékh anda e EU-voske oficiálna šhiba.

I ungriko šhib si anda e uralicka šhiba so vorbin e majbut žéne. I šhib ňámickoj a maniskasa taj a chatickonasa, so andi Sibirien vorbin. I ungriko šhib vi a finickona šhibasaj ňámickoj dedural.

Andi ungriko šhib, pont sar andi finicko, o majfontošo zurálimo si po angluno vorbakorig.E vokálura taj e konzunantura šaj aven skurti vadj lungi pa kodoj ke kálo o zurálimo. E lungi konzunantura iskirijpe sar duplavi konzunantura, de e lungi vokála eke accentosa sikavelpe. A šhiba si vi vokálengoharmonia, so jelentij ke i vorba például, e palune vokálenca (sar a, o, u) numa šaj sile ek palunimo pálal, na ká e anglune vokálura.

A ungrikona šhiba si ek megdino artiklo, so naj maškar e urálicka šhiba. Ek tipicko so si ande e urálicka šhiba taj vi andi ungriko šhib si ke hodj naj prepezitiono, andekodalesko than hasnin postpozitionura. A ungrikona šhiba iš but kazušaj.

O majpuráno ungriko teksto si eke praxomaskoteksto khatar o 1200-to berš. Ek áver pinžárdo ungriko teksto si a Suntona – Márjako rudjimo de khatar o 1300-to berš. De dekhatar o 1500-to taj de ánglal so i ungriko šhib kezdindas te kerdjol iskirimaski šhib.

Gin majbut pa i ungriko šhib po NE taj po Omniglot (englišicka).

http://www.ne.se/kort/ungerska

http://www.omniglot.com/writing/hungarian.htm

Po Europa.eu šaj šunes pi ungriko šhib.

http://europa.eu/abc/european_countries/languages/hungarian/index_sv.htm?_hu

I polcicko šhib si oficiálno šhib andi Polska taj ando EU, karing e 50 miliovi manuša vorbinla. Polcicka vorbin vi andi USA, Ňamco taj Kanada, i polcicko šhib si ek bári invandraršhib vi ando Švédo. Vi ando Russo, Lituaen, Belerussia taj andi Ukraina but žéne bešen so polcicka vorbin. Andi Polska vorbin körülbelül 98% so vorbin polcicka. Kasjubicka (vi phenen pomerancka) si ek pášenépicko šhib so vorbin körülbelül 50 000 žéne andi norra Polska på ostungo rik khater o Gdańsk. Kadi si a Polskaki korkori oficiálno regionálicko šhib, ando 2005 berš kerdjili oficiálno.

I polcicko si ek vestslavicko šhib, a čekhickonasa taj a slovákickonasa khetáne. Maškar e vestslavicka šhiba i polcicko paša i lechticko grupaj. I polcicko e latinickona ábécévasa iskirin, kadi alkalmazkodij e polcickone šunimaskesistémosa, žutori len e diakritickone jelonca. Variketji diakritickone jelosaj khetáne L (Ł ), o A falkasa (Ą) taj o Z opral ek ponto (Ż).

Tela o fornpolcicko periodo, ži ká o 1500, but fontoša foneticka parujimáta sas, šaj phenelpe o zurárimo normalt si po penultimano, kado jelentij ke hod angla o palunimo jékhesaj pi vorba o zurárimo. Či len maškar o lungo taj skurto vokáli különbšégo. E vorbengo žanimo (orförråd) befojášolindas (påverkat) i latinicko, ňamcicko taj englišicko tela majbut féliticka periodura.

Gin majbut pa i polcicko például pe e Stockholmoske universitetosko webbplatco taj po Omniglot (englišicka).

http://sisu.it.su.se/search/subject/72

http://www.omniglot.com/writing/polish.htm

I burgáricko si ek südslavicko šhib so vorbin karingle 12 miliovi manuša. E majbut žéne so vorbin kadi,si sar 6 miliovi, von si andi Bulgária, khote i bulgáricko šhib si oficálno. Kadi si oficielno EU vicko šhib, taj kadij numa ando EU so iskirin a kyrilickona alfabétasa. Bulgáricka vorbin vi ando Turko, Ukrajna, Moldavia taj ando Gréko. A bulgárickonako gramatika butesa maj áveri sar e ávera slavickone šhibenge. Például o kasusphagaimo, so e ávera slavicka šhiba inkerde, andi bulgáricko reducálinde.

Andi bulgáricko is si bestemdo artiklo taj o prefixo šaj komperálin. I bulgáricko ande trine perioden sitjon ánde te délalin, anda kadi si i angluni so phenen lake puránikhangéraki slavicko – fornkyrkoslaviska vadj puránibulgáricko periodo tela o 800-to -1000. O áver maškarunobulgáricko periodo sas tela o 1100-to 1300-to berša taj o trito, o névo bulgáricko periodo kezdindas po 1400 – to.

Gin majdur pa bulgáricko po Wkipedia http://sv.wikipedia.org/wiki/Bulgariska

taj po Omniglot http://www.omniglot.com/writing/bulgarian.htm

O ainus vorbin po Hokkaido sigeto ando norra Japáni.

O ainumanuša anglakado butesa pe maj báre thanes bešenas: pi norra rig e Honshuske, Hokkaidovoske, pi södra Sachalin, Kurilerna taj o södra Kamjatkake. E majbut žene so vorbin ainu sar dujto šhib vorbin la, na sar angluni šhib. I ainušhib sar izolátošhib dikhen butivar, kade te phenes naj népikárdi ávra šhibasa.

Ainu si ek edjserüvo – na pháro fonemsistémo pánže vokálenca taj dešuduje konzunantonca. E vorbengoavimo – vorbengoföljdo si subjekto-objekto- verbo. Ainu iskirin po ek variácia anda japanicko katakanaiskirimo, de vi i latinicko alfabéta hasnin - anvendálin. Si ek ainušhibako újšágo-vrámakoiskirimo, Ainu Times, taj ande kado hasnin-anvendálin selduj iskirimaskosistémo.

O japanicko parlamento ánde pinžárdas ainu sar dulmutánebešimaske – originalbešimaske 6 juniuši 2008 –to berš.
Gin maj du po Wikipedia (švédicka)

http://sv.wikipedia.org/wiki/Ainu_(spr%C3%A5k)

taj po Omniglot (englišicka).

http://www.omniglot.com/writing/ainu.htm

I estnicko shib jèkhi andale östersjöfinicko shib kadi si anda finicko-ugrisko shibakigrupa. Gin maj dur:

Sar dejakishib i estnicko vorbin karing jékh miliovi manuša, e maj but žena anda kadal ando Estland besen. De sa jékh but estura besen ando Ruso, Anglia, Svédo taj ando Finno. I esticko shib népickoj a finickona shiba sa taj a votickonasa.

Duj bare dialektura si, nordicko – taj südetnicko. Uňivar e nordösticka kustdialektura ginen sar ek korkori dialektickogrupo. Pe Estlandesko sydöstricko rig vorbin ek dialekto so busol võru dialekto, taj i paluni vrama vi iskirimo kerdine te al pe kado dialekto. De áversar o i iskirimo si (baserálij) pe e noricka dialektura.

Ek speciališo rig si andi estnicka ke o sunimo vadj e stáválása saj si skurti, lungi vadj de za lungi. Maškar o lungo taj maškar o de za lungo o különbségo (skillnado) či sikadol ando iskirimo numa sundjol ando phendimo. Ande kako exemplo o paluno stáválási ando trito exempeleski vorba maj lungoj sar o paluno stáválási ándi dujtonavorbáko exemplo.

lina - leno

linna –e forosko

linna – ánde ando foro

Šaj siton estnicka vi po Uppsalako universitetesko Institucia pe moderni shiba so si

http://www.finugr.uu.se/est.html

Gin maj dur pi Wikipedia (svédicka)

http://sv.wikipedia.org/wiki/Estniska

Taj po estonica (englisicka)

E Maltesitcko šib si e korkutni seminitcko šib ande EU thaj si e korkutni seminitcko šib so skirijpe ande e latinsko alfabeto. Ketane e anglkane šibasa si e maltesitcko šib officialno šib pe Malta.

E Maltesitcko šib sas anglunimastar jekh arabicko dialekto. E arabicko šib areslas pe Malta po agor ande ber š 800.

E Maltesitcko šib cirdelpe thaj pindžarel pe e oprune afrikanitcka arabitcka dialektura, numa kodo so dičol avri si e vorbi so line unžule. E šib si zurales hamislo e vorbenca so line unžule katar e italianitcko šib thaj katar e anglikani šib.

O skiripe si pe Malta aba de katar o agoripe katar e berš 1400, numa anglunes ando berš 1964, kana o them sas pindžardo, kerdžilas vi e šib officialno pe Malta. E Maltesitcko šib vorbin karring 350 000 manuš.

Ginav maj but pa e Maltesitcko šib po Omniglot (pe anglikani šib) thaj pe  Wikipedia

Navajo vorbipe khatar majcera 130 000 manuš sar dejaki šib ande sudwesto rig ande USA.E šib bušol diné bizaad pe navajoski šib. Navajo si ando athapaskisko šibaki gruppa ande kodo so bušol na-dene-šibakifamilja. Navajo vorbipe ande New Mexico, Arizona, Colorado thaj ando Utah. Kaver šiba anda e athapaskisko šib vorbipe ande Alaska thaj ande nordwest ande Canada. Jekh anda lende si e apachengi šib thaj si paše paša lengi šib.

O pindžaripe e athapaskisko šibange, thaj e navajonge si lengo komplicovano systemo kusa e konsunantura thaj sar vorbipe ande melodia (sar exemplo učo, teluno, vazdipe, perade) so si kaver. Navajo si e maj bari šib anda e purane šiba ande opruni amerika thaj vi kodola so vorbin kerdžion maj but. E šib sitčaren ande škola, media, ande radio thaj ande maj but bu čia ande navajoreservatura.

Ande amerikanitsko ketana inkrelas pe navajo sar jekh kodovano šib tela o dujto lumako maripe. Si vi jekh filmo pa kodo, Windtalkers.
Ginav maj but pa navajo:
Wikipedia (pe švedicko šib)
Wikipedia (pe anglikani šib)

Ginav maj but ando Aftonbladets artikel pe navajo sar jek kodovani šib.

E balticki šiba si šinade ande duj grupi, vest thaj ande osticnebaltiske. Sa e vesticnebaltiske šiba si mule, thaj cina o maj paluno anda kadala šiba, preussisko šib, ci vorbisardas pe kadi šib ži khatar e 1600-berš. Lettisko šib  thaj e litauitsko šib si osticnebaltitsko šib, thaj cirden pe vi familja ande šibenge kranži.

Lettitsko šib si officialno šib ande Latvia. Kote vorbin 1,5 miljonura manuš, thaj anda kadala trajin valame 100 000 avri anda Latvia.

Lettitsko šib si šinade ande trin šerutne dialektura thaj e skrimaski šib si pe basa pa kodo dialekto so vorbipe ande maškaruni Latvia. E anglune kevni so sas skirime pe lettitsko šib pe 1500-berš, thaj e translatcia pe biblia sas jek baripe ande šibake evulutcia.

E zor pe vorba si normalno pe angluni skiripe, so si katar kodo ke kado avel anda finsko-ugriko šib, specialno livitsko kerdas influensa pe e lettitsko šib. E Livitsko šib kerdas vi kaver influensa ande  vorbipe ande e lettitsko šib, ke e lettitsko vorbipe aba si dur khatar e Lituansko vorbipe.

Lituanitsko šib si jek officialno šib ande Litauen. Kote vorbin 3 miljonura manuš thaj anda kadala trajin valame 100 000 avri anda litauen.

Lituanitsko šib si ulado ande duj šerutne dialektura thaj e skirimaski šib si kerdi pe jek basa pe jek dialekto so si pe stungo rik paša o foro Kaunas. E anglune kevni sas skirime pe lituanitsko šib ande berš 1500.

Lituanitsko šib phenel pe si jek anda e maj konservovane šiba ande e indoeuropake šiba thaj si te avel kodi šib so si maj paše e rekonstruruvane šiba ande indoeuropake šiba. Anda kodo si e lituanitsko šib važno ande e šibako džanglipe.

Ginav maj but pe Wikipedia: lettiska thaj litauiska.

Rotokas si jek interessnio šib, ke kadi šib si kodi šib so džanelpe ke si maj cera konsonantiande pengi šib: numa šov si. Vokalura, si numa pandž, kodol šaj te aven skurti thaj vi lungi. Rotokas si jek tipično SOV- šib, khaj o verbo si o maj paluno ando sentenso, palao subjekto thaj o objekto. Ando Rotokas naj či soske nasalura (ex /m/ thaj /n/), kado si čudno maškar e ljumake šiba.

Si man cera trin bare dialektura ande kadi šib.

Ginav maj but pe Wikipedia vaj po Summer institute of Languages (pe anglikani šib).